Rozmowa z Martinem Reesem, brytyjskim kosmologiem z University of Cambridge, mistrzem tamtejszego Trinity College, Astronomem Królewskim i szefem Royal Society

Mało jest takich miejsc jak Trinity College w Cambridge. Tu wieki naprawdę mogłyby i miały o czym mówić. Przemawiałyby głosami Francisa Bacona, Isaaca Newtona, George'a Gordona Byrona, Ernesta Rutherforda, Nielsa Bohra, Bertranda Russella, Arthura Eddingtona, Jamesa Clerka Maxwella, Jawaharlala Nehru i tysięcy innych absolwentów jednej z najstarszych (założonej w 1546 r.), najbardziej arystokratycznych (tu nauki pobierała cała brytyjska rodzina królewska), prestiżowych (sześciu premierów Wielkiej Brytanii) i najlepszych (odchowała 31 noblistów) uczelni wyższych na świecie. (Znanej również z uświęconej tradycją mizoginii, ale od 30 lat przyjmuje już kobiety). Jeden wątek wybijałby się w tym wielogłosie ponad pozostałe: biada ludzkości, biada. Rolę rzecznika tej opinii wziął na siebie Martin Rees, wybitny kosmolog, mistrz Trinity College i Astronom Królewski. Dla świata nauk ścisłych Rees jest w zasadzie tym, czym królowa Elżbieta dla Brytyjczyków. W jego gabinecie przecinają się ścieżki niemal wszystkich najwybitniejszych współczesnych uczonych.

W masowych mediach nazwisko Reesa przewinęło się w związku z ogłoszonym przez niego zakładem (o tysiąc dolarów) o to, że do 2020 r. celowe lub mimowolne użycie czynnika biologicznego doprowadzi do śmierci co najmniej miliona osób. Rees zrobił to na stronach wydanej w 2003 r. książki pt. "Nasze Ostatnie Stulecie" ("Our Final Century: Will the Human Race Survive the Twenty-first Century?"), zawierającej przegląd wszystkich, nie tylko biologicznych, niebezpieczeństw czyhających na ludzkość. Patronował także opublikowanemu w 2008 r. przez Oxford raportowi Global Catastrophic Risks. Baron Rees kieruje także Royal Society - najstarszym na świecie towarzystwem naukowym (założonym w 1660 r.), którego celem jest skanowanie horyzontu przyszłych zdarzeń, pośredniczenie w kontaktach między światem nauki, przemysłu i polityki oraz zapobieganie globalnemu kryzysowi wynikającemu z przeludnienia, niedoborów energii, zaburzeń klimatu, nadużyć w wykorzystaniu osiągnięć nauki.

Nasze stulecie jest kluczowe dla losów całej planety, twierdzi Rees. Być może nawet - zważywszy, że w dalekiej przyszłości rozpoczniemy prawdopodobnie kolonizację przestrzeni kosmicznej - całego Wszechświata. O ile, oczywiście, nie staniemy się ofiarami szóstego wielkiego wymierania gatunków, któremu sami jesteśmy winni. Długa lista funkcji, nagród i tytułów Martina Reesa nieco onieśmiela. Tym bardziej więc ujmuje fakt, że pewnego ranka to on sam otwiera drzwi siedziby mistrzów Trinity College, by labiryntem wąskich przejść i schodów poprowadzić do gabinetu. Z jego okien rozciąga się widok na zabudowania uniwersytetu, którego przez ponad cztery wieki istnienia nie dotknął żaden dziejowy kataklizm. I chciałoby się, żeby tak już zostało.

Karol Jałochowski: - Załóżmy, że jacyś daleko bardziej zaawansowani w wiedzy i technologii kosmici oglądają Ziemię od miliardów lat. Co o nas myślą?

Martin Rees: - Na pewno byliby zaskoczeni wydarzeniami ostatnich 100 lat. Zmiany zachodzące na Ziemi przez większą część ponad 4 mld lat historii były bardzo powolne, w tempie wyznaczanym przez dryft kontynentów, zlodowacenia, pojawiające się, ewoluujące i ginące gatunki. Jakieś 10 tys. lat temu zauważyliby przyspieszenie zmian związanych z pojawieniem się rolnictwa. Mniej więcej 50 lat temu odnotowaliby niezwykły wzrost emisji dwutlenku węgla. Zauważyliby też, że Ziemia nagle stała się silnym źródłem fal radiowych. Wreszcie zobaczyliby też małe obiekty wystrzeliwane w kierunku Księżyca i innych planet. Zaskoczyłby ich ten nagły spazm aktywności. I zastanawialiby się, co nastąpi w najbliższej przyszłości. Czy po paroksyzmie aktywności na Ziemi zapadnie cisza? Czy może raczej zaczniemy kolonizować Wszechświat?

Kosmici byliby zaciekawieni tym bardziej, że znając astronomię, zdawaliby sobie sprawę z tego, że Ziemia tak czy owak jest skazana na zagładę, gdy za 6 mld lat Słońce zamieni się w czerwonego olbrzyma.

A pan, kiedy spogląda na Ziemię z perspektywy kosmologa, dostrzega w niej coś szczególnie godnego uwagi?

Życie, które jest wyjątkową cechą Wszechświata, na Ziemi wyewoluowało w zadziwiający sposób. Pojawiły się istoty zdolne do zgłębiania tajemnicy własnego pochodzenia. A to stawia nas w obliczu pytań o to, czy ziemskie życie jest osamotnione w kosmosie i jaka będzie przyszłość życia na Ziemi w następnej fazie, postludzkiej, wspieranej technologią i bioinżynierią.

Nie jesteśmy zwieńczeniem stworzenia?

Będąc astronomem wiem dobrze, że Ziemia ma przed sobą jeszcze co najmniej połowę życia. Ewolucja w erze postludzkiej będzie jeszcze bardziej zróżnicowana i jeszcze wspanialsza niż ta, której jesteśmy uczestnikami. Czy doprowadzi ona do wzrostu naszej inteligencji? Czy życie będzie trwało tylko na Ziemi, czy może rozprzestrzeni się poza nią? Czy nadal będzie organiczne? Czy może zwycięży życie oparte na sztucznej inteligencji? Nie wiemy, jak będzie. Wiemy tylko, że człowiek to zaledwie stopień, być może bardzo wczesny, w kształtowaniu się cudownej złożoności, na Ziemi i w kosmosie.

Tylko czy nie zagrozi temu kres Wszechświata? Najnowsze teorie przewidują przecież, że kosmos będzie się rozszerzał i ochładzał bez końca, gwiazdy umrą, czarne dziury wyparują i tak dalej.

W skali miliardów lat w ogóle nie ma sensu mówić o ludziach, ponieważ gatunek ten, jak każdy inny, nie przetrwa więcej niż parę milionów lat. Życie będzie się przekształcać na przykład za sprawą modyfikacji genetycznych - dokonywanych szybciej niż działa dobór naturalny. Mówiąc o odległej przyszłości powinniśmy więc mieć na myśli istoty odmienne od nas w sposób wręcz niewyobrażalny. Będą do nas podobne tak jak my do bakterii. Poza tym nie ma jeszcze pewności, czy Wszechświat mimo wszystko nie będzie trwał w nieskończoność.

Ostrzega pan jednak, że niezależnie od tego, jaką formę moglibyśmy przybrać, być może nigdy się tego nie dowiemy. Amerykanie zamienili tytuł pańskiej ostatniej książki z "Naszego ostatniego stulecia" na "Naszą ostatnią godzinę". Zagłada jest naprawdę bliska?

Myślę, że nie ma dziś żadnego bezpośredniego zagrożenia globalną katastrofą, tak jak to miało miejsce w czasach zimnej wojny. Z drugiej jednak strony, jest się czym martwić, myśląc o najbliższych 20-30 latach. Chodzi o niebezpieczeństwa dwojakiego rodzaju. Jedno, kolektywne, stanowi stale powiększająca się populacja planety, wywierająca szkodliwy wpływ na środowisko naturalne. Drugie stanowią jednostki i małe grupy, na przykład terrorystyczne, wspierane przez nowoczesną technologię. Każda wioska, również globalna, ma swoich idiotów. W świecie, gdzie wszystko jest ze sobą połączone, mogą oni wywoływać globalne zaburzenia.

Czy przypadkiem problem nie sprowadza się do zaburzonej natury człowieka, który działa na szkodę własnego gatunku? To wyzwanie bardziej dla psychologa niż fizyka i astronoma.

Cóż, przede wszystkim dla polityków! Niestety w porównaniu z polityką nawet najbardziej skomplikowana nauka to pestka. Tymczasem rządzący muszą zagwarantować, że społeczeństwo jest odporne na zagrożenia, ale i nie reaguje przesadnie nerwowo. Muszą też zapewnić, że jak najmniej osób będzie miało motywację, by zachowywać się w sposób destruktywny. Współczesny świat jest bardzo wrażliwy na podobne działania. Jest zależny od systemów łączności, zaopatrzenia w energię elektryczną i towary, które bardzo łatwo sparaliżować.

Które zagrożenia umieszcza pan na szczycie listy?

Biorąc pod uwagę ich siłę rażenia, czyli wpływ przemnożony przez prawdopodobieństwo wystąpienia, za najgroźniejsze uznałbym pandemie.

Nie przeciwdziałamy im w sposób dostateczny. Martwimy się znikomym ryzykiem związanym upadkiem planetoidy, z podróżami lotniczymi czy rakotwórczą żywnością, wypierając ze świadomości znacznie poważniejsze. Dziś epidemia zmutowanej grypy rozprzestrzeniłaby się po świecie w ciągu 24 godzin i uśmierciła dziesiątki milionów ludzi. W wielkich miastach krajów rozwijających się byłaby całkowicie poza kontrolą. Musimy mieć więc pewność, że dziwna choroba, na którą zapadnie drób wietnamskiego farmera, zostanie natychmiast dostrzeżona.

Wspomina pan czasem, że także eksperymenty naukowe stanowią pewne zagrożenie. Traktować je poważnie?

Oczywiście, istnieje pewne ryzyko związane zarówno z zamierzonym, jak i niezamierzonym nadużyciem nauki. Zwłaszcza wykonując eksperymenty biologiczne należy zachować szczególną ostrożność.

Parę miesięcy temu w mediach straszyła wiadomość o czarnych dziurach i dziwadełkach z wielkiego zderzacza hadronów LHC, które miały rzekomo pochłonąć cały świat.

[śmiech] Zdecydowanie nie cierpiałem na bezsenność z tego powodu. I nie sądzę, by ktokolwiek z twórców LHC sądził, że warto mówić poważnie o ryzyku z nim związanym. Choć rzecz jasna, generalnie rzecz biorąc, musimy brać je pod uwagę. Tego oczekuje społeczeństwo. Nieporównanie większym i bardziej realnym zagrożeniem jest kryzys energetyczny, który może czekać nas za 20-30 lat. Musimy o tym myśleć intensywniej niż dotychczas. Unia Europejska powinna ustanowić jako absolutnie priorytetowy program wychwytywania dwutlenku węgla z gazów spalinowych elektrowni i składowania go pod ziemią. Dopóki nie opracujemy efektywnej metody, nie można będzie tego obowiązku narzucić krajom, których energetyka jest oparta na węglu, takim jak Polska, i nie zapobiegniemy pogłębianiu się zmian klimatu. Unia Europejska mogłaby potem dostarczać technologię wychwytywania reszcie świata.

Warto inwestować w badania nad energetyką termojądrową?

Oczywiście! Świat wydaje obecnie około 2 mld dol. na badania nad fuzją. Uważam, że to absolutne minimum, ponieważ należy pamiętać, że co roku przeznaczamy na energię i związaną z nią infrastrukturę ponad 7 trylionów dol., więc dobrze by było mieć więcej podobnych opcji do wyboru. Na badania źródeł energii powinniśmy wydawać tyle, ile na badania nad zdrowiem. Niczego podobnego jednak nie robimy.

Tylko że od pół wieku mówi się, że kontrolowana fuzja termojądrowa będzie osiągalna za 40 lat.

Byłaby osiągalna 10 lat wcześniej, gdyby tylko dorzucono trochę więcej pieniędzy na ITER (międzynarodowy eksperymentalny reaktor termojądrowy budowany we Francji - przyp. red.) i zamiast jednego reaktora zbudowano kilka, z różnych materiałów, i przetestowano, który sprawdza się najlepiej!

Są jeszcze inne realne recepty na kryzys energetyczny?

Warto myśleć na przykład o wielkich projektach związanych z energią słoneczną, choćby elektrowniach na Saharze, które za pośrednictwem linii stałego napięcia biegnących z północnej Afryki do Europy i wzdłuż Europy mogłyby zasilić cały kontynent. Oczywiście infrastrukturę należałoby tworzyć na poziomie europejskim i tym właśnie powinna się zająć Unia. Potencjał energii słonecznej może się jednak urzeczywistnić najwcześniej za pół wieku. Kluczowym pytaniem jest więc to, czy zdołamy wcześniej zapobiec dalszemu wzrostowi poziomu dwutlenku węgla w atmosferze. Byłbym w tej sprawie pesymistą - chyba że opracujemy efektywną metodę jego wychwytywania z naszych zanieczyszczeń.

Należy stawiać nowe klasyczne elektrownie atomowe?

W Wielkiej Brytanii trwa właśnie dyskusja, czy zastępować stare konstrukcje nowocześniejszymi - jestem zwolennikiem takich działań. Myślą o tym także Francuzi, Amerykanie. Lecz nie wydaje mi się, by energetyka jądrowa była najlepszą odpowiedzią na globalne problemy z energią, ponieważ świat potrzebowałby tysięcy tego typu elektrowni. To natomiast zwiększyłoby niebezpieczeństwo przepływu cywilnych technologii jądrowych do technologii używanych przy produkcji broni. Uspokoiłoby mnie dopiero uszczelnienie systemu dostarczania uranu do elektrowni i odbierania produktów reakcji jądrowej narzucone przez Międzynarodową Agencję Energii Atomowej (MAEA).

To by wystarczyło?

Nie, dlatego niedawno Mohammed el Baradei, szef MAEA, zaproponował też, żeby przerobem zużytego paliwa (z którego można wyprodukować broń jądrową - przyp. red.) zajmowało się tylko kilka państw. Ale żeby plan miał jakiekolwiek szanse powodzenia, nie można go realizować tylko w Europie i USA. Musiałyby do niego przystąpić Chiny, Indie i tak dalej. Wówczas państwa mniej zamożne nie musiałyby rozwijać technologii nuklearnej na własną rękę. Niestety, jeśli plan nie zostanie zaakceptowany przez polityków, z energią jądrową będzie się wiązał niepokój o bezpieczeństwo. A mogłaby ona stanowić ważny element energetycznej układanki w przyszłości.

Być może do zjednoczenia wysiłków potrzebujemy jakiegoś wspólnego, mobilizującego wroga, jak to było w niedawnej przeszłości?

[śmiech] Nie sądzę. W ciągu ostatnich lat byliśmy świadkami wspaniałego postępu, chociażby w biologii, genetyce. To nie przemysł militarny sprowokował powstanie tych nowych technologii. Owszem, używane przez astrofizyków detektory podczerwieni otrzymaliśmy dzięki Amerykanom, którzy podobnych używali do tropienia Wietnamczyków w dżungli. Obecnie jednak najbardziej zaawansowane technologie są opracowywane na potrzeby elektroniki użytkowej. Najpotężniejszy komputer świata stworzono z kilkunastu tysięcy procesorów używanych w konsolach do gier wideo. Postęp technologiczny zawdzięczamy dziś na równi przemysłowi wojennemu i cywilnemu.

Czego więc potrzeba?

Nie wroga, ale społeczeństwa myślącego w perspektywie długoterminowej. Ludzie powinni dbać o stan świata, w którym przyjdzie żyć ich wnukom. W Europie wiemy szczególnie dobrze, że stanowimy część dziedzictwa i że kształt naszego życia, zwłaszcza w miejscu takim jak to (Rees przez okno wskazuje budynki Trinity College - przyp. red.), zawdzięczamy wysiłkom ludzi żyjących przed wiekami. Powinniśmy być gotowi do poświęceń choćby tylko po to, by kiedyś myślano o nas z wdzięcznością, a nie przeklinano nasz egoizm.

Naukowcy mogą jakoś pomóc?

Zadaniem społeczności naukowej jest uświadamianie tego faktu rządzącym. Jej obowiązkiem jest zadbanie, by politycy podejmowali decyzje na podstawie najlepszej dostępnej wiedzy naukowej. Nie powinniśmy porzucać owoców swojego wysiłku intelektualnego. Mamy oczywiście nadzieję, że Barack Obama okaże się miłą odmianą po tym, czego doświadczaliśmy przez ostatnie osiem lat. Choć zdaje się, że Polska była jedynym krajem w Europie, który nie był nastawiony do jego kandydatury przesadnie entuzjastycznie?

Mimo wszystko wydaje mi się, że wynik wyborów przyjęliśmy z pewną ulgą.

Rozumiem... Obama, jeśli umiejętnie użyje swej dobrej woli, może odmienić nie tylko Amerykę, ale i wyzwolić entuzjazm wobec projektów długoterminowych - może nakarmić Trzeci Świat, zapewnić czystą energię. Wymaga to podjęcia decyzji o pełnym zaangażowaniu - ale na poziomie międzynarodowym - podobnej do tej o uruchomieniu programu Manhattan czy Apollo.

A Europa?

Myślę, że nie dość mocno zaznaczamy swoją pozycję, bo technologicznie i ekonomicznie w niczym nie ustępujemy Ameryce, tylko że nie stworzyliśmy systemu, który optymalizowałby wykorzystanie naszych talentów. Nie mamy też systemu zapewniającego kolektywne myślenie w perspektywie dziesięcioleci. Chciałbym, aby państwa europejskie stały się bardziej znaczącą siłą i zaczęły współpracować z USA i krajami Dalekiego Wschodu, bo należy pamiętać, że środek ciężkości przesunie się z Ameryki w kierunku Azji. W połowie wieku to tam skupi się intelektualny kapitał świata.

Naprawdę pan tak sądzi?

O tak, z całą pewnością tak właśnie będzie! Wyższe wykształcenie zdobywają tam dziesiątki milionów ludzi. Ziemia zostanie zdominowana intelektualnie przez Chiny i Indie.

Jak dotąd, przynajmniej współcześnie, Chińczycy raczej kopiowali zachodnie patenty i idee.

To samo mówiono kiedyś o Japończykach. To już nieprawda.

Mimo wszystko zdaje się pan myśleć o przyszłości ludzkości z niejakim optymizmem. A przecież ma ona za sobą fatalne doświadczenia, niezliczone epizody ludobójstwa. Może ten gatunek ma jakąś skazę uniemożliwiającą przetrwanie?

Nie jestem pełnym optymistą, bo przepaść między tym, co robimy, a co powinno być zrobione, jest ogromna. Powiększa się też przepaść między tym, co nauka oferuje, a tym, z czego można skorzystać nie łamiąc norm etycznych i moralnych. Coraz więcej zależy więc od sposobu organizacji społeczeństw i od polityków. Będziemy musieli wkrótce odpowiedzieć na pytanie, ile osobistej swobody jesteśmy skłonni poświęcić w imię dobra ogólnego.

Wzrosły zagrożenia, ale z drugiej strony i potencjał jest nieporównanie większy niż kiedykolwiek dotąd. Nauka zyskała niemal prometejską moc.

Tak przy okazji - właściwie dlaczego nasza ułomna ziemska nauka zupełnie dobrze opisuje rzeczywistość?

To tajemnica! Nasze mózgi wyewoluowały, by radzić sobie z życiem na afrykańskiej sawannie kilkaset tysięcy lat temu - i niewiele się od tamtego czasu zmieniły, więc to niezwykłe, że rozumiemy nie tylko sprawy życia codziennego, ale i zagadki świata kwantów i kosmosu. Ale ponieważ nie ma powodu sądzić, że ludzki umysł to kulminacja ewolucji, to należy dopuścić myśl, że być może istnieją takie fundamentalne prawa przyrody, których nasze mózgi nie pojmą. Podobnie jak szympans próbujący zrozumieć mechanikę kwantową. Być może w przyszłości pomogą nam w tym komputery, ale to już sfera filozofii. I tak zaszliśmy dalej, niż można by było przypuszczać.

----------------------------------

Martin John Rees, baron Rees of Ludlow.

Ur. 1942 r. Astrofizyk i kosmolog angielski. Autor lub współautor ponad 500 prac naukowych, głównie z zakresu badań nad tzw. mikrofalowym promieniowaniem tła, tworzeniem i ewolucją galaktyk w początkach istnienia Wszechświata, czarnymi dziurami i kwazarami. Profesor University of Cambridge,

Leicester University oraz Imperial College London. Astronom Królewski (od 1995 r.), mistrz (rektor) Trinity College w Cambridge (od 2004 r.), szef Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego (od 2005 r.). Członek US National Academy of Sciences, American Philosophical Society i rady naukowej British Museum. Laureat m.in. Nagrody Michaela Faradaya (2004 r.) i Crafoorda (2005 r.).

Po niebie przemyka nazwana jego imieniem planetoida 4587 Rees. Autor siedmiu znakomitych książek o astrofizyce. W Polsce znane są dwie - "Przed początkiem. Nasz Wszechświat i inne wszechświaty" i "Nasz kosmiczny dom".